Kartografowie renesansu i ich wkład w mapowanie Europy Środkowej

Abraham Ortelius i pierwszy atlas nowożytny

Abraham Ortelius (1527–1598), flamandzki kartograf i wydawca z Antwerpii, opublikował w 1570 roku Theatrum Orbis Terrarum — powszechnie uznawany za pierwszy nowożytny atlas geograficzny. Dzieło zawierało 53 mapy skompilowane z różnych źródeł, w tym z prac kartografów środkowoeuropejskich. Ortelius nie był autorem wszystkich map — systematycznie zbierał prace innych twórców, weryfikował je i ujednolicał do spójnej formy wizualnej.

W kolejnych wydaniach atlas rozrastał się, ostatecznie obejmując ponad 160 map. Polska, Litwa i Prusy były w nim reprezentowane m.in. przez mapę opartą na pracach Wacława Groddecka i Bernarda Wapowskiego. Ortelius skrupulatnie notował nazwiska autorów, z których korzystał, tworząc w ten sposób jeden z pierwszych bibliograficznych katalogów kartografów europejskich — Catalogus Auctorum.

Gerard Mercator i projekcja, która zmieniła nawigację

Gerard Mercator (1512–1594), urodzony w Rupelmonde we Flandrii, przeszedł do historii kartografii przede wszystkim za sprawą opracowanej przez siebie projekcji cylindrycznej (1569). Projekcja Mercatora, zachowująca kąty lokalne, stała się standardem w nawigacji morskiej i pozostaje w powszechnym użyciu do dziś w kartografii cyfrowej.

Mercator był jednak nie tylko twórcą projekcji — jego prace nad mapami Europy, w tym osobna mapa Sarmacji Europejskiej obejmująca ziemie polsko-litewskie, wyróżniały się precyzją i ostrożnością w przyjmowaniu źródeł. W 1595 roku, rok po śmierci kartografa, ukazał się jego Atlas sive Cosmographicae Meditationes, który po raz pierwszy posłużył się słowem „atlas" w tytule zbioru map.

Bernard Wapowski — pierwszy kartograf Polski

Bernard Wapowski (ok. 1450–1535) jest uznawany za pierwszego polskiego kartografa. Wykształcony w Krakowie i we Włoszech, związany był z dworem Zygmunta I Starego. Jego mapy ziem polskich, litewskich i Europy Środkowej sporządzone w pierwszych dekadach XVI wieku były przez długi czas podstawą do opracowań zachodnioeuropejskich.

Żadna z oryginalnych map Wapowskiego nie zachowała się do naszych czasów w formie drukowanej. Znamy je wyłącznie pośrednio — poprzez późniejsze dzieła, m.in. Orteliusa i Zella, którzy korzystali z jego prac i wymieniali go w swych wykazach źródeł. Rekonstrukcja dorobku Wapowskiego jest przedmiotem badań kartograficznych prowadzonych m.in. w Zakładzie Historii Kartografii w Krakowie.

Organizacja wydawnicza map renesansowych

W XVI i XVII wieku centrum europejskiego rynku wydawnictw kartograficznych był Amsterdam, gdzie działały warsztaty rodziny Blaeu i Hondius. Mapy powstawały jako przedsięwzięcia o charakterze handlowym — kupcy, armatorzy i dyplomaci stanowili głównych odbiorców atlasów. Koszt jednego tomu atlasu Blaeu w pierwszej połowie XVII wieku odpowiadał miesięcznemu zarobkowi wykwalifikowanego rzemieślnika, co wskazuje na ich ekskluzywny charakter.

Produkcja map opierała się na systemie matryc miedzianych, które były wielokrotnie odbitkowywane, poprawiane i odkupywane między warsztatami. Mapa ziem polskich z atlasu Orteliusa mogła być drukowana z tej samej lub podobnej matrycy przez kilkadziesiąt lat, z drobnymi korektami odzwierciedlającymi zmiany polityczne — np. po unii lubelskiej 1569 roku.

Znaczenie dla zbiorów polskich

Mapy renesansowe stanowią dziś jeden z cenniejszych działów zbiorów polskich bibliotek. Największe kolekcje przechowują Biblioteka Narodowa w Warszawie, Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie oraz Ossolineum we Wrocławiu. Część zbiorów jest dostępna cyfrowo przez portal Polona.pl.