Zbiory archiwalne i reprodukcje dawnych map — gdzie szukać

Biblioteka Narodowa — Polona.pl

Biblioteka Narodowa w Warszawie przechowuje jeden z największych zbiorów kartograficznych w Polsce. Obejmuje on mapy, atlasy, plany miast i globusy od XVI do XX wieku. Znaczna część zasobu została zdigitalizowana i jest dostępna bezpłatnie przez portal Polona.pl.

W zbiorach BN znajdują się m.in. egzemplarze atlasów Blaeu i Hondius, mapy województw Perthéesa, plany Warszawy z XVIII i XIX wieku oraz kolekcja map wojskowych z okresu wojen napoleońskich. Wyszukiwarka Polony umożliwia filtrowanie według formatu (mapa, atlas), epoki i zasięgu geograficznego.

Archiwum Główne Akt Dawnych

Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie przechowuje zbiory kartograficzne związane z dokumentacją administracyjną dawnej Rzeczypospolitej. Szczególne znaczenie mają Metryka Koronna i Metryka Litewska, zawierające mapy gruntowe i dokumenty graniczne, oraz zbiory po Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych.

Zbiory AGAD są zasadniczo dostępne na miejscu, w czytelni archiwum, po uprzednim zamówieniu. Część inwentarzy jest dostępna w bazie danych AGAD przez internet. Reprodukcje do celów badawczych można zamawiać odpłatnie zgodnie z cennikiem archiwum.

Biblioteka Jagiellońska

Krakowska Biblioteka Jagiellońska przechowuje cenne zbiory kartograficzne obejmujące rękopisy i druki od XV wieku. W oddziale zbiorów specjalnych znajdują się m.in. mapy i atlasy z dawnych kolekcji królewskich, przejęte przez bibliotekę w XIX wieku.

BJ prowadzi własny system digitalizacji — część zbiorów jest dostępna przez serwis Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa (JBC). Warto odnotować, że w zbiorach BJ zachowały się egzemplarze rzadkich atlasów niderlandzkich z XVII wieku, w tym wybrane tomy dzieł Blaeu, trudno dostępne w innych polskich bibliotekach.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Ossolineum we Wrocławiu, z jego długą tradycją jako ośrodek kolekcji polskiej kultury, posiada zbiory kartograficzne obejmujące przede wszystkim mapy ziem dawnej Rzeczypospolitej i Galicji. Szczególnie interesujące dla badaczy są materiały z okresu zaborów — zarówno mapy administracyjne austriackie, jak i opracowania prywatne dotyczące Galicji Wschodniej i Zachodniej.

Cyfrowe reprodukcje wybranych obiektów dostępne są przez Cyfrową Bibliotekę Narodową Polona oraz własną Bibliotekę Cyfrową Ossolineum.

Europejskie archiwa i kolekcje zewnętrzne

Poza Polską, znaczące kolekcje map dotyczących historycznych ziem polskich przechowywane są m.in. w:

• Österreichische Nationalbibliothek (Wiedeń) — mapy józefińskie i franciszkańskie katastry;
• Staatsbibliothek zu Berlin — zbiory pruskich map wojskowych i topograficznych;
• Bibliothèque nationale de France — mapy polskie w zbiorach kartograficznych Richelieu;
• Wikimedia Commons — największy otwarty zasób cyfrowych reprodukcji dawnych map, w domenie publicznej lub na licencjach CC.

Reprodukcje — zasady i ograniczenia

Kwestia reprodukcji historycznych map jest złożona. Mapy wydane przed końcem XIX wieku są z reguły w domenie publicznej — prawa autorskie do oryginalnych dzieł dawno wygasły. Niemniej wiele instytucji stosuje dodatkowe zastrzeżenia do swych cyfrowych skanów, traktując je jako nowe dzieła twórcze.

Bezpiecznym i darmowym źródłem reprodukcji do użytku edukacyjnego i niekomercyjnego są Wikimedia Commons oraz portal Polona.pl — oba wyraźnie określają warunki licencyjne przy każdym obiekcie. Reprodukcje komercyjne wymagają zazwyczaj indywidualnych umów z instytucjami przechowującymi oryginały.